Hədis tarixi dərsləri – 4

Namiq Babaxanov
Dördüncü dərc

Quran katibləri

Peyğəmbərimizin dövründə vəhylərin yazıya alınması barədə tarixdə geniş məlumat mövcuddur. Nazil olan ayələr zaman-zaman müxtəlif səhabələr tərəfindən qeyd edilirdi. Ən məşhur katiblər arasında Əli bin Əbu Talib, Übeyy bin Kəb, Zeyd bin Sabit, Əbdullah bin Səəd, Əbdullah bin Məsud və digər təxminən 40 səhabə var idi.

Bəzi katiblər birbaşa Peyğəmbər tərəfindən təyin olunmuş, bəziləri isə öz təşəbbüsü ilə vəhyləri yazırdılar. Peyğəmbər hər yeni vəhyi səhabələrə çatdırarkən, həm təyin etdiyi katiblər, həm də digər şəxslər ayələri yazırdılar.

Peyğəmbər dövründə Quran əsasən ayə-ayə nazil olurdu və müsəlmanlar bu ayələri əzbərləyir, həm ibadətlərdə, həm də gündəlik həyatlarında oxuyurdular. Hər bir ayənin ən azı iki nəfər tərəfindən yazılması təmin olunurdu ki, Quran düzgün şəkildə qorunsun və gələcək nəsillərə səhvsiz çatdırılsın.

Hz. Əli kiçik yaşlarından oxuma-yazma bacarığına malik olduğundan Quranın əsas katiblərindən biri hesab edilirdi. Onun bu bacarığı və Peyğəmbərlə yaxın münasibəti bu müqəddəs işdə rolunu daha da əhəmiyyətli edir. Quran katibləri haqqında məlumatların yekdilliklə qəbul olunmasının səbəbi də məhz bu xəbərlərin hədis yolu ilə bizə çatmasıdır.

Quranın raviləri

Quran raviləri — yəni qiraət rəvayətçiləri — Quranın düzgün oxunuşunu və tilavət edilməsini nəql edən alimlərdir. Tarixi mənbələrə görə, ravilərin əksəriyyəti Hicri qəməri təqviminin ikinci əsrində yaşamış və “tabein” adlandırılmışdır. Tabeinlər Peyğəmbəri görməsələr də, onun səhabələrini görmüş və onlardan Quranın oxunuşunu öyrənmişlər.

Qiraət ravilərinin çoxu Quran oxunuşunu ən azı iki səhabədən eşidib nəql etmişdir. Bu ardıcıllıq nəticəsində bir neçə nəslin rəvayətləri yazılı şəkildə bizə çatmışdır. Məşhur ravilər arasında yeddi nəfər qeyd olunur.

Onlardan ən məşhuru Asim bin Əbi Nəcvəddir, o qiraət rəvayətini Hz. Əlinin əshabı və yetirməsi Əbdür-Rəhman Sülləmidən öyrənmişdir. Onun qiraətini xüsusilə iki tələbəsi — Həfz bin Süleyman və Əbu Bəkr bin Əyyaş nəql etmişdir. Bu gün Qurani-Kərimlərin əksəriyyəti məhz Həfzin Asimdən rəvayət etdiyi qiraətə uyğun çap edilir. Tarixi məlumatlara görə, qiraət zənciri belədir:
Həfz → Asim → Əbdür-Rəhman Sülləmi → Hz. Əli → Peyğəmbər.

Quran yazısının tam işarələnməsi

Quran yazısında nöqtələrin və hərəkələrin əlavə olunması xüsusi bir mövzudur və hədislə yaxından əlaqəlidir. Qədim ərəb yazısında hərflərin nöqtələri və hərəkələri qeyd olunmurdu; ərəb dilində sözlərin mənası və oxunuşu kontekstdən müəyyən edilirdi.

İslam Xilafəti genişləndikcə, ərəb dilinə başqa dillərdən sözlərin daxil olması yazıda qarışıqlıq yaratmağa başladı. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün Peyğəmbərin tabeinlərindən olan alim, şair və ərəb dili qrammatikasının (nəhv elmi) banisi Əbul-Əsvəd Duəli, Quran hərflərinə nöqtə və hərəkə işarələri əlavə etmişdir.

Tarixə görə, Əbul-Əsvəd Duəli İmam Əlinin tələbəsi olmuş və nəhv elminin əsaslarını ondan öyrənmişdir. İmam Əlinin dil elminə dair verdiyi dərslər sonradan “Təliqətün-nəhviyyə” adlı əsər halına gəlmişdir. Bu əsərin tam nüsxəsi günümüzə çatmasa da, bir çox hissəsi hədis kitablarında qorunub saxlanılıb.

Əbul-Əsvəd Duəli hərflərə nöqtə və məna bildirən işarələ – hərəkələr əlavə etmişdir. Bu, Quranın oxunuşunda qarışıqlığın qarşısını almaq və Peyğəmbərdən gələn qiraət ənənəsini qorumaq məqsədinə xidmət etmişdir.

4-cü dərsin sualları

1. Peyğəmbər dövründə Quran vəhyini yazan əsas katiblər kimlər idi və onların yazı işi hansı məqsədə xidmət edirdi?

2. Quranın raviləri kimlərə deyilir və onların “tabein” adlandırılmasının səbəbi nədir?

3. Həfzin Asimdən olan qiraət zəncirini ardıcıllıqla sadalayın.

4. Əbul-Əsvəd Duəlinin Quran yazısında gördüyü əsas iş nə idi və bu fəaliyyət hansı ehtiyacdan irəli gəlirdi?